Μετουσίωση και ελληνική μυθολογία
Η μετουσίωση αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και φιλοσοφίας, καθώς εκφράζει την έννοια της αλλαγής και της μεταμόρφωσης μεταξύ διαφορετικών υπάρξεων. Στα λαϊκά παραμύθια και στην καλλιτεχνική δημιουργία, αυτό το θέμα συχνά απεικονίζεται ως ένας τρόπος απελευθέρωσης από τη συνηθισμένη κατάσταση του ατόμου, μετατρέποντας το σε ένα θεό ή ένα άλλο όν που έχει διαφορετικές δυνατότητες βίωσης. Αυτή η έννοια είναι συχνά εκφρασμένη μέσω μύθων και ιστοριών, όπου οι χαρακτήρες συχνά μεταμορφώνονται σε διάφορα ζώα ή αντικείμενα.

Η μετουσίωση μπορεί να αντιπροσωπεύει την αλλαγή και την εξέλιξη, αλλά επίσης μπορεί να υποδηλώνει την καταστροφή και την αλλαγή που επιβάλλεται από δυνάμεις εκτός του ελέγχου του χαρακτήρα.

Μετουσίωση και Νίκος Καζαντζάκης
Τον όρο μετουσίωση ο Ν. Καζαντζάκης τον χρησιμοποιεί αρκετά στη ζωή αλλά και στο έργο του. Την ικανότητα μετουσίωσης επιδιώκει στη ζωή του και την αναφέρει ως σκοπό στο έργο του.

Όσο βρισκόταν στη Βιέννη όπου δρούσαν ο Φρόιντ, ο Γιούνγκ, ο Άντλερ, ο Στέκελ και άλλοι, ασχολήθηκε με την ψυχανάλυση που επηρέασε τη ζωή και το έργο του και πήρε την ώθηση να βρει δρόμους μετουσιωμένους, κοινωνικά καταξιωμένους μέσα από την καλλιτεχνική δραστηριότητα και τις διανοητικές του αναζητήσεις.

Ο Καζαντζάκης στην πράξη του, συνειδητά ή ασυνείδητα, κατάφερε να αποδείξει πώς πραγματοποιείται η μετουσίωση. Σε όλη την περίοδο της ζωής του αλλά και στα έργα του, μας δίνει διάφορες εκδοχές της μετουσίωσης. Την περίοδο αυτή, η μετουσίωση είναι επηρεασμένη από τη Φροϋδική θεωρία και είναι στραμμένη στην καλλιτεχνική δραστηριότητα και στις διανοητικές αναζητήσεις, χωρίς βέβαια να απουσιάζουν τα θρησκευτικά στοιχεία.

Η Μετουσίωση στα έργα της νοσηλείας του Βίνσεντ Βαν Γκογκ
Ο ζωγράφος έπασχε από ψυχική νόσο και στην κλινική όπου νοσηλευόταν ζωγράφισε την «Έναστρη Νύχτα» και πολλές αυτοπροσωπογραφίες του. Ο ίδιος, αυτοβούλως, ζήτησε τον εγκλεισμό του στο νοσοκομείο του Σεν Πωλ ντε Μοζόλ στις 8 Μαΐου 1889. Το Σεν Πωλ ντε Μοζόλ στεγαζόταν σε ένα παλιό μοναστήρι και την άνοιξη εκείνη ο αριθμός των νοσηλευομένων ήταν μικρός. Έτσι στον Βαν Γκογκ δόθηκαν δύο επιπλέον δωμάτια και τα χρησιμοποίησε σαν ένα άτυπο εργαστήρι ζωγραφικής.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δημιούργησε μερικά από τα πιο γνωστά έργα της καριέρας του. Η Έναστρη Νύχτα ζωγραφίστηκε στις 18 Ιουνίου του 1889 και είναι το μόνο νυχτερινό έργο στη σειρά πινάκων με τη θέα από το παράθυρο του υπνοδωματίου του στο νοσοκομείο.

Στις αρχές Ιουνίου, ο Βίνσεντ έγραψε στον αδερφό του Τεό ότι Σήμερα το πρωί είδα το τοπίο από το παράθυρό μου για μεγάλο χρονικό διάστημα πριν από την ανατολή και ένα πρωινό αστέρι, το οποίο φάνταζε πολύ μεγάλο. Το πιο λαμπρό «αστέρι» στον πίνακα, στην δεξιά πλευρά του θεατή, είναι η Αφροδίτη.

Υποθέτω ότι η νοσηλεια, η αγωγή και η ψυχιατρική υποστήριξη που προσφέρθηκαν στον Βαν Γκογκ στα τέλη του 19ου αιώνα δύσκολα συγκρίνονται με τις επιλογές του 21ου αιώνα. Δεν μπορώ να τοποθετηθώ για τον μηχανισμό τους και το θεραπευτικό τους αποτέλεσμα. Επίσης, ελάχιστα με ενδιαφέρει η ακριβής διάγνωση της νόσου από την οποία υπέφερε ο διάσημος, μετά θάνατον, ζωγράφος.

Θαυμάζω το ταλέντο του, την αφοσίωσή του στην τέχνη, την ισχυρή άμυνά της μετουσίωσης που διέθετε – όπως αυτή ορίστηκε από τον Φρόυντ ως μια ραφιναρισμένη έκφραση παρορμήσεων και συναισθημάτων με δημιουργικούς και κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους. Από τη μια ενθαρρύνει μια συμπεριφορά που ευεργετεί και από την άλλη εκτονώνει την συναισθηματική ενέργεια.

Ίσως τελικά αυτή η άμυνα του αγαπημένου ζωγράφου να υπήρξε περισσότερο ανακουφιστική και αποτελεσματική από τη νοσηλεια. Ίσως, εν μέρει να συντέλεσε, στο ότι ο Βαν Γκογκ αποτυπώθηκε στη συλλογική μας συνείδηση όχι σαν ένας ψυχιατρικός ασθενής αλά σαν ένας μεγάλος καλλιτέχνης.

Μετουσίωση: Αρνητικές σκέψεις που εκφράζονται με τρόπο θετικό
Κατά την ψυχαναλυτική θεωρία, το άτομο καλείται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του να κατευνάσει τις συγκρούσεις που του δημιουργούν τα ένστικτα, οι επιθυμίες αλλά και οι φόβοι του. Και πώς το κάνει αυτό; Ενεργοποιώντας αυτόματα και με τρόπο ασυνείδητο «μηχανισμούς άμυνας». Κι ενώ οι περισσότεροι από αυτούς έχουν σκοπό να αποτρέψουν την απελευθέρωση της ενέργειας -που συνεπάγεται το άγχος- ώστε να μη γίνει φανερή μια εσωτερική παρόρμηση, υπάρχει ένας μηχανισμός που αντίθετα διοχετεύει την ενέργεια αυτή σε κάτι όχι μόνο αποδεκτό αλλά πραγματικά ωφέλιμο για τον πολιτισμό μας αλλά και για το άτομο που τη βιώνει. Ο μηχανισμός αυτός δεν είναι άλλος από τη «Μετουσίωση».

Στη Μετουσίωση το άτομο μετατρέπει τα επιθετικά του ένστικτα σε κάτι πλήρως δημιουργικό. Ένας καλλιτέχνης, για παράδειγμα, μετουσιώνει μια προσωπική του λαχτάρα σε έργο τέχνης και το τελευταίο γίνεται αντικείμενο θαυμασμού από τους άλλους. Ένας χειρουργός από την άλλη φροντίζει να χρησιμοποιήσει με εξιδανικευμένο και αποδεκτό τρόπο τα εσωτερικά του ένστικτα προς όφελος των ασθενών του. Η ιδιότητα του ψυχιάτρου, αλληλένδετα, μπορεί να εμπεριέχει τη βαθιά επιθυμία του ατόμου να γνωρίζει από πρώτο χέρι τις πολύ προσωπικές στιγμές των άλλων. Ένας ερωτευμένος άνθρωπος που δεν μπορεί λόγω του Εγώ -της κοινωνίας- να εκφράσει τον έρωτά του για κάποιο απαγορευμένο πρόσωπο, ίσως οδηγείται να γράψει ένα ποίημα, ύμνο στην αγάπη του, με μεγάλη απήχηση.

Όλα αυτά τα παραδείγματα συγκλίνουν στο ότι ο εν λόγω μηχανισμός άμυνας -που δίχως αυτόν θα μπορούσε κάποιος να οδηγηθεί σε έντονη ψυχοπαθολογία- δε σπαταλάει την ενέργεια του νου αλλά αντίθετα τη μετατρέπει σε κάτι ιδιαιτέρως δημιουργικό, που έχει ευεργετικά αποτελέσματα τόσο για το άτομο ως μονάδα όσο και για την κοινωνία ως σύνολο.

Κάνοντάς το αυτό είναι σαν να τους φορά τον μανδύα των θετικών και των ευχάριστων. Έτσι, αντί να απωθεί, θεωρεί ευπρόσδεκτα τα αρνητικά του συναισθήματα και τα μετουσιώνει δίνοντάς τους άλλη υπόσταση, χωρίς, βέβαια, αυτή του η ενέργεια να έχει άσχημες επιπτώσεις στην ψυχική του υγεία και τους άλλους. Με αυτόν το μηχανισμό, όσα μας βασανίζουν και μας περιορίζουν αποκτούν άλλη διάσταση και αντί να μας περιορίζουν φτάνουν να μας απελευθερώνουν.

Κλείνοντας, θα λέγαμε ότι η Μετουσίωση αποτελεί μια ιδιαίτερα χρήσιμη στρατηγική του ασυνείδητου νου μας που στόχο έχει όχι μόνο να μας προστατέψει από τις ενοχές για μη αποδεκτές επιθυμίες αλλά και να μας ωθήσει να τις καλλιεργήσουμε και να τις μετατρέψουμε σε ένα πιο χρήσιμο κανάλι, επενδύοντας σε συναισθήματα, δημιουργικότητα και τέχνη. Άλλωστε για τον Φρόιντ «η τέχνη είναι μια διέξοδος στο γενετήσιο πρόβλημα».

Εσείς άραγε πώς μετουσιώνετε και έτσι εκφράζετε τα βαθύτερα ένστικτά σας;